پرده بندی در فیلمنامه (بخش دوم)

از میان الگوها(فرم ها)ی پرده بندی که به سراغشان میرویم، الگوی “چندپیرنگی”ست. الگویی نسبتا جوان، با پیشینه ای نسبتا کوتاه مدت. در این فرم فیلمنامه، چند خط داستانی (چند پیرنگ) طراحی و یا انتخاب می شوند، به شکلهای متفاوتی با هم مرتبط شده و در کل، یک فیلمنامه ی سینمایی را به وجود می آورند: *** انواع تلفیق و یا ترتیب این داستان ها، آزموده شده و بعضا فیلم های موفقی از آب درآمده اند. تعداد این نوع فیلم، در میان تولیدات انبوه سالانه ی سینما، چندان زیاد نیست. برخی سالها و دوره ها، بیشتر، و گاه کمتر. قطعا در آینده نیز کسانی دست به تولید این نوع فیلمنامه (و فیلم) خواهند زد. دلایل مختلفی باعث تمایل به این نوع فیلمنامه می شود: گاه کوتاهی داستان های مورد نظر، که هیچ یک به اندازه ی یک فیلمنامه سینمایی حجیم نیستند،گاه ارتباط و نزدیکی مفاهیم چند داستان با یکدیگر، گاه علاقه به استفاده از فرمی در خور توجه و نسبتا تازه، گاه رسیدن به چند زاویه ی دید، نسبت به یک موضوع (که همه برای نویسنده یا کارگردان، قابل تایید و دوست داشتنی اند)، گاه به قصد ایجاد جذابیت در فرم و زبان فیلم، از طریق ایجاد تناقض و تضاد نسبت به یک موضوع یا یک رویداد، و گاه…! برخی از این فیلمنامه ها، گشاینده ی راهی برای فیلمسازان جوانتر بوده و خود به اثری ماندگار تبدیل شده اند! *** قرار دادن چند داستان(پیرنگ) کوتاه در یک فیلمنامه شیوه های متنوعی دارد. در نگاهی کلی این داستانها می توانند موازی یا متوالی، نسبت به یکدیگر قرار گیرند، و نیز می توانند به خاطر چهارچوب داستانی، مرتبط یا کاملا مستقل از یکدیگر باشند. در هر حال، به دلیل حجم هر داستان، که کوتاه است، پرده بندی هم تفاوتهایی با پرده بندی معمول و متداول یک داستان یکپارچه ی سینمایی خواهد داشت. تعداد پرده ها در هر داستان می تواند کم باشد و یا حجم هر پرده می تواند فشرده و کم حجم باشد، و در صورت لزوم، تلفیق این دو امکان (یا ضرورت).

چند نمونه را مرور می کنیم:

– ممکن است چند داستان کوتاه، به شکل متوالی، پس از یکدیگر قرار گیرند. داستانها مستقل باشند و طبعا هر کدام پرده بندی و شخصیت های مستقل خود را داشته باشند. این داستان ها را معنایی مشترک به هم پیوند می دهد. میتوان گفت دیدگاه چند فیلمساز، به تم (معنا)ی واحد، تنوعی یا تاکیدی د خور توجه به فیلم و معنای مورد بحث می دهد: “روایت عشقی” (مال، وادیم، فلینی) – ممکن است این چند داستان، مثل چند برش طولی از یک داستان باشند (چه با فاصله، و چه بلافصل). در واقع، در این فرم، شخصیتی(شخصیت هایی) از چند مقطع داستانی عبور می کند که در کل، داستانی واحد و یکپارچه است: “شب های شاتویی” در نگاهی دورتر، مثل سه پرده که می توانند تا حد زیادی، مستقل از هم باشد. – ممکن است داستانهایی کوتاه و مستقلی با خطوط و حال و هوایی متفاوت، پیرامون عاملی وحدت بخش به هم متصل شوند. مثلا یک رویداد: “Crash”-“یازده و چهارده دقیقه” که رویدادی تصادفی، داستانها را از روی اجبار زمانی و مکانی بهم مرتبط میکند، بدون اینکه آن رویداد موضوع یا موقعیت انتخابی شخصیتهای داستانهای مستقل باشد. البته این داستانها و شخصیت هایشان میتوانندکاملا معطوف به آن رویداد، و درگیر با آن باشند: “راشومون”-“محاکمه در آفتاب”-“مرگ یزدگرد” (دومی و سومی، با تأسی به “کوروساوا” و فیلم درخشانش “راشومون”، توسط مارتین ریت و بیضایی ساخته شده اند). – ممکن است داستان هایی کوتاه، با مفهوم و حال و هوای نزدیک به هم، توسط رویدادی مرتبط شوند:”راه های میانبر” – ممکن است یک شیی، عامل اتصال چند داستان شود. گویی شییی از این داستانهای کوتاه می گذرد: “Run lola run ” – “ویلن قرمز” (در موردی مثل”دوازده صندلی”، اشخاصی (شخصی) به دنبال یک شی از موقعیتهایی داستانی میگذرند.) – ممکن است شخصیت (یا شخصیت هایی) در چند داستان مستقل، در چند زمان متفاوت، معنایی واحد را ارائه و کامل کنند:”نیمه شب در پاریس” – ممکن است جنسیت و هویت یک فرد، و حضورش در موقعیت های داستانی پیوسته، اما مستقل، در زمانی خطی یا دایره وار، داستانی را شکل دهد که در کل بیانگر معنایی واحد است و شخصیت در هر جنسیت یا هویت خود، داستانی یک یا دو پرده ای را نمایندگی و بیان می کند:

Predestination” “ -” جان مالکوویچ بودن” – ممکن است داستانی چندپیرنگی (هر پیرنگ دارای پرده بندی کوتاه و محدود خود)، به فیلمنامه ای چندین پرده ای تبدیل شود که به دلیل نوعی “وحدت مکان” در هم گره خورده اند و چندین پرده اند:” Bad time in Hotel Royal “ – فیلم کلاسیک و شاه پیرنگ “فراری” در دل ساختار سه پرده ای و نیرومندش، چند پیرنگ فرعی(عموما تک پرده ای) کوتاه و پر تحرک را ذخیره کرده است که ریتم پرقدرتی به پرده (بخش میانی) داده است! – فیلم بیوگرافیک و کلاسیک “روکو و برادرانش” در دل داستان جمعی چند شخصیت، به ازاء هر شخصیت، خرده پیرنگی با پرده بندهای منقطع، را به نمایش می گذارد که در هم اثر می گذارند و پس از برخوردهایشان، هر کدام راه خود می روند! – فیلم زیبای “میان ستاره ای-interstellar”، مفهوم خطی- زمینی زمان را در مینوردد و شخصیت ها موفق می شوند در گذشته و آینده ی زندگی هم حضور یابند و بر هم اثر بگذارند و سیر موقعیت های داستانی محدود در زمان خطی و مکان معین را تغییر دهند! شکلی “مرکب” در پرده بندی!

– فیلمنامه ی زیبایprefect strangers” “ چند شخصیت را گرد می آورد که خطوط داستانی دو به دو، یا منفردی داشته اند. این خطوط، در هم وارد می شوند و ترکیبی می یابند که حاکی از تداخل پنهان آنها در گذشته بوده! پرده بندی درهم تنیده ای که ساختار بیوگرافیک فیلم را دگرگون می کند! – ممکن است…! – فیلمنامه…!

*** این گوناگونی را میتوان باز هم ادامه داد و به ترکیبهای دیگری رسید! انواع پیرنگ ها و پرده بندیها، کار شده و می شود! فهرست بلندبالای موجود، احتمالا هر سال قد خواهد کشید! پرده بندی در ساختارهای ضدپیرنگ چگونه ست؟ (ادامه دارد)